Deprem Laboratuvarı

Dalgalar gerçekten hesaplanıyor

Haritada ve kesitte gördüğünüz dalgalar çizilmiş animasyonlar değildir. Tarayıcınız, elastik dalga denklemini sonlu farklar yöntemiyle (Virieux 1986, kademeli ızgara) her karede yüz binlerce hücre için çözer. Sıkışma–genleşme hareketi P dalgası (mavi), kayma hareketi S dalgası (turuncu) olarak renklendirilir. Kesitte yer yüzeyi serbest yüzey olarak modellendiği için yüzey dalgaları kendiliğinden oluşur.

Fay kırılması

Büyüklük sismik momente çevrilir (M₀ = 10^(1,5·Mw + 9,1) N·m). Kırılma uzunluğu ve genişliği deneysel bağıntılardan (Wells ve Coppersmith 1994, Wesnousky 2008) gelir. Kırılma, merkez üssünden saniyede yaklaşık 3 km hızla fay boyunca ilerler; her parça kendi zamanında dalga yayar. Bu yüzden büyük depremlerde kırılmanın ilerlediği yönde dalgalar sıkışır ve sarsıntı güçlenir.

Şiddet ve erken uyarı

İllerdeki şiddet, Avrupa ve Orta Doğu verileriyle türetilmiş Akkar ve Bommer (2010) yer hareketi tahmin denklemiyle (PGA, PGV) ve Worden ve diğerlerinin (2012) dönüşümüyle Değiştirilmiş Mercalli ölçeğinde hesaplanır. Erken uyarı, P dalgası en yakın istasyonda algılandıktan 4 saniye sonra yayınlanmış kabul edilir. Faya çok yakın yerlerde S dalgası uyarıdan önce gelir; buraya kör bölge denir. Dünya sekmesinde ise Allen, Wald ve Worden (2012) küresel şiddet denklemi kullanılır; büyük dalma-batma depremlerinin kırılma genişliği Strasser ve diğerlerinin (2010) bağıntısından gelir.

Binalar

Her bina doğrusal olmayan tek serbestlik dereceli bir sistemdir. Periyot kat sayısıyla büyür (yaklaşık 0,12 × kat + 0,1 sn). Dayanım ve süneklik yapım dönemine göre değişir: 2000 öncesi (yapı denetimi öncesi), 2000–2018 (1998 ve 2007 yönetmelikleri ile yapı denetimi) ve 1 Ocak 2019'da yürürlüğe giren TBDY 2018. Binaya etki eden yer hareketi hibrit geniş bant yöntemiyle üretilir: 1 Hz altındaki kısım dalga simülasyonundan, üstü stokastik yöntemden (Boore 2003) gelir. Hasar, süneklik talebinin kapasiteye oranından belirlenir.

Sınırlar

• Dalga simülasyonu iki boyutludur; genlikler kalibre edilmiş ve görselleştirme için normalize edilmiştir.
• Akkar ve Bommer (2010) denklemi Mw 5–7,6 ve 100 km'ye kadar mesafeler için türetilmiştir; daha büyük depremler ve uzak iller için değerler dışa kestirimdir. Fay izleri yayımlanmış haritalardan sadeleştirilmiştir.
• Zemin sınıfları il merkezleri için kabaca varsayılmıştır; bina modelleri tek tek gerçek binaları temsil etmez.
• Olası Marmara, Cascadia ve ShakeOut depremleri varsayımsal senaryolardır. Zamanları ve büyüklükleri bugün bilinemez.
• Dünya sekmesindeki çizgiler dalma-batma depremlerinde kırılma yüzeyinin orta hattını gösterir. Simülasyon tsunamiyi modellemez.
• Can kaybı ve yıkılan bina tahminleri USGS PAGER'ın ampirik yöntemine dayanır (Jaiswal ve Wald 2010) ve nüfus, il veya şehir merkezindeki şiddete göre sayılır. Bunlar büyüklük sırası tahminleridir; gerçek kayıplar saat, yapı stoku ve yerel zemine göre çok farklı olabilir. Hiçbir sayı bir öngörü değildir.

Başlarken

• Üstteki sekmelerle dört bölüm arasında geçin: Türkiye haritası, Dünya, Yer kesiti ve binalar, Sarsma masası.
• Sağ üstteki TR | EN düğmesi dili değiştirir; seçiminiz hatırlanır.
• Her bölümde ▶/❚❚ düğmesi simülasyonu oynatır veya duraklatır, ⟲ baştan başlatır. Klavyede boşluk tuşu da oynat/duraklat işlevi görür.
• Hız menüsü zamanı hızlandırır: haritalarda ×20 bir saniyede 20 saniyelik depremi gösterir.

Benim ilim, son depremler ve paylaşma

• Benim ilim (Türkiye haritasının sağında): ilinizi seçin; listedeki her deprem bugün olsaydı ilinizde beklenen şiddeti, erken uyarı süresini ve en yakın bilinen fayı görün. Seçiminiz hatırlanır ve her depremde sismogram ilinizi gösterir.
• Son depremler: son 7 günün Türkiye ve çevresi (EMSC) ve dünya (USGS) depremleri. M 4 ve üzeri bir depremde Simüle et'e basarak onu haritada canlandırın. Haritada göster ile hepsi haritaya dökülür; Katmanlar içinden de açılıp kapanır. Nokta büyüklüğü deprem büyüklüğünü, rengi yaşını gösterir: kırmızı son 24 saat, turuncu 1–3 gün, gri daha eski. Üzerine gelince bilgi, M 4 ve üzerine tıklayınca simülasyon.
• Deprem anında ne yapmalı?: AFAD önerilerinin kısa özeti.
• Deprem başlığının yanındaki Paylaş düğmesi o depremin bağlantısını kopyalar. Bağlantılar doğrudan açılır: örneğin deprem.sezlab.dev/#marmara olası Marmara depremini, #tohoku 2011 Japonya depremini açar.

Türkiye haritası ve Dünya

• Sağdaki listeden bir deprem veya senaryo seçin. Kırmızı çizgi ilerleyen fay kırılmasını, mavi ve turuncu halkalar P ve S dalga cephelerini gösterir.
• Dalgalar geçtikçe zemin şiddet haritasıyla (MMI) renklenir; renk ölçeği haritanın sağ alt köşesindedir.
• Bir şehre tıklayın: alttaki Sismogram o şehrin kaydını, P ve S dalgalarının varış zamanlarını ve beklenen şiddeti gösterir.
• Beklenen şiddet tablosunda Faya km kırılmaya uzaklığı, Uyarı erken uyarı ile güçlü sarsıntı arasındaki süreyi, Şiddet Mercalli derecesini verir. Satırdaki nokta canlı durumu gösterir: gri bekliyor, mavi P dalgası geldi, renkli güçlü sarsıntı.
• Olay akışı kırılmanın başlaması, erken uyarı ve şehirlere ulaşan sarsıntıyı zaman sırasıyla listeler.
• Yakınlaştırma: haritanın sağ üstündeki + ve − düğmelerini kullanın, Ctrl (Mac'te ⌘) basılıyken kaydırın, dokunmatik ekranda iki parmakla sıkıştırın ya da çift tıklayın. Yakınken haritayı sürükleyerek kaydırın. ⌖ düğmesi depremin çevresine yakınlaşır, ⤢ tüm haritaya döner. İstanbul'a yakınlaşınca ilçe gruplarının şiddeti de görünür.
• Katmanlar ile dalga alanını, cepheleri, şiddet haritasını, fayları, sınırları ve adları açıp kapatın.

Kendi depreminizi oluşturun

• Büyüklüğü, odak derinliğini ve fay mekanizmasını ayarlayın, ardından Haritada merkez üssü seç düğmesine basıp haritaya tıklayın.
• Tıkladığınız yere yakın bilinen bir fay varsa kırılma o fayı izler (Türkiye'de 30 km, Dünya'da 80 km içinde); yoksa seçtiğiniz doğrultuda düz bir fay varsayılır.
• Dünya sekmesinde küçük dünya haritasına tıklayarak gezegenin herhangi bir yerine gidip orada deprem oluşturabilirsiniz.

Yer kesiti ve binalar

• Kesitin içine tıklayarak depremin odağını taşıyın; büyüklük, derinlik, fay tipi ve eğim değişince simülasyon yeniden başlar.
• Odak derinliği 2–45 km arasında seçilebilir. Odak derinleştikçe kesit 36 × 16 km'den 72 × 52 km'ye kadar büyür; alt kabuk, Moho (≈ 35 km) ve üst manto da görünür. Aynı büyüklükte derin depremlerin yüzeyde daha az hasar verdiğini karşılaştırın.
• Fay tipi: ters (bindirme), normal ve doğrultu atımlı. Doğrultu atımlı faylarda yer kesite dik yönde sallanır; kesitte SH dalgaları görünür.
• Havza zemini ile yumuşak, orta sıkı veya havzasız durumu karşılaştırın; Yapım dönemi ile bina stokunu değiştirin.
• Bir binaya tıklayın: sağda yapım dönemi, periyot, süneklik talebi ve hasar durumu ile kuvvet–yer değiştirme çevrimi görünür.
• Deney: aynı deprem, üç yapım dönemi düğmesi, seçili depremi ve zemini şehirdeki tüm binalara sırayla 2000 öncesi, karma ve TBDY 2018 olarak uygular; her dönem için kaç binanın yıkıldığını yan yana gösterir. Büyüklüğü ya da derinliği değiştirip deneyi tekrarlayın. deprem.sezlab.dev/#deney bağlantısı doğrudan bu deneyi açar.
• İvme kayıtları A (kaya), B (havza kenarı) ve C (havza ortası) istasyonlarını karşılaştırır; Tepki spektrumu hangi periyottaki binaların en çok zorlandığını gösterir.

Sarsma masası

• Sinüs dalgası modunda frekansı yavaşça değiştirin; rezonans eğrisinin tepesine denk gelen bina en çok sallanır.
• Deprem kaydı modunda üç farklı kaydın hangi binaları zorladığını karşılaştırın.
• Büyüklüğe göre modunda büyüklük, faya uzaklık ve zemini seçin; o depremin üreteceği yer hareketi masaya verilir ve hangi binaların ayakta kaldığı görülür.
• Sismik izolatör ekle seçeneğiyle izolasyonun etkisini görün; Binaları onar her şeyi sıfırlar.

Unutmayın

Bu bir eğitim simülasyonudur, deprem tahmini değildir. Gerçek uyarılar ve bilgiler için AFAD ve Kandilli Rasathanesi'ni takip edin. Hesaplama yöntemleri için Nasıl çalışır? bölümüne bakın.

Sarsıntıdan sonra

• Önce kendinizi ve yanınızdakileri kontrol edin. Ayakkabı giyin; kırık cam ve döküntülere dikkat edin.
• Gaz kokusu varsa çakmak veya kibrit yakmayın, elektrik düğmelerine dokunmayın; gazı ana vanadan kapatın ve binayı terk edin.
• Asansör kullanmadan, merdivenlerden dikkatle çıkın ve toplanma alanına gidin. Hasarlı binalara geri girmeyin; artçı sarsıntılar olacaktır.
• Hatları meşgul etmeyin: arama yerine kısa mesaj kullanın. Resmî açıklamaları AFAD, Kandilli ve valiliklerden izleyin; doğrulanmamış haberleri paylaşmayın.

Enkaz altında kalırsanız

• Kibrit veya çakmak yakmayın, gereksiz hareket etmeyin ve tozu kaldırmamaya çalışın. Ağzınızı ve burnunuzu bir bezle örtün.
• Boruya veya duvara vurarak ya da düdük çalarak sesinizi duyurun. Bağırmayı son çare olarak kullanın; toz yutmanıza ve gücünüzü kaybetmenize yol açar.

Depremden önce

• Bir deprem çantası hazırlayın: en az 3 gün yetecek su ve dayanıklı gıda, ilk yardım malzemesi, düzenli kullandığınız ilaçlar, el feneri, yedek pil, düdük, battaniye ve önemli belgelerin kopyaları.
• Dolap, kitaplık, televizyon ve su ısıtıcısı gibi devrilebilecek eşyaları duvara sabitleyin; yatağınızın yakınına ağır eşya koymayın.
• Evdeki güvenli noktaları ve tehlikeli yerleri ailecek belirleyin. En yakın acil durum toplanma alanını e-Devlet'teki Acil Durum Toplanma Alanı Sorgulama hizmetinden öğrenin; aileyle bir buluşma noktası ve şehir dışından bir irtibat kişisi belirleyin.
• Binanızı bir uzmana inceletin, özellikle 2000 öncesi yapılmışsa. Zorunlu deprem sigortanızı (DASK) yaptırın.